ورود ثبت نام
ورود ثبت نام

پیوند مغز استخوان Bone Marrow Transplant

نگاه کلی

پیوند مغز استخوان روشی است که در آن سلول های بنیادی سالم خون ساز را به بدن تزریق می کنند تا با استفاده از آنها مغز استخوان آسیب دیده یا بیمار را جایگزین کنند. پیوند مغز استخوان را پیوند سلول بنیادی نیز می نامند.

اگر مغز استخوان از کار بیفتد و سلولهای خونی سالم ‌و کافی تولید نکند، ممکن است به پیوند مغز استخوان نیاز باشد.

در پیوند مغز استخوان ممکن است از سلولهای بدن خود فرد بیمار(پیوند اتولوگ) یا از سلول های فرد اهدا کننده (پیوند آلوژنیک) استفاده شود.

علل پیوند مغز استخوان

از پیوند مغز استخوان می توان برای موارد زیر استفاده کرد:

  • برای جایگزینی یا حفظ مغز استخوان آسیب دیده در اثر درمان با دوزهای شدید شیمی درمانی یا پرتودرمانی
  • مغزاستخوان بیمار یا آسیب دیده را با سلول های بنیادی جدید جایگزین می کنند
  • سلول های بنیادی جدید تهیه می کنند که این امر می تواند به طور مستقیم سلول های سرطانی را از بین ببرد

پیوند مغز استخوان می تواند به افرادی که دارای انواع بیماری های سرطانی (بدخیم) و غیر سرطانی (خوش خیم) هستند، کمک کند.برخی از این بیماری ها عبارتند از:

  • لوسمی حاد
  • آدرنولکودیستروفی
  • کم خونی آپلاستیک
  • سندرم های نارسایی مغز استخوان
  • سرطان خون مزمن
  • هموگلوبینوپاتی ها
  • لنفوم هوچکین
  • کمبودهای ایمنی
  • خطاهای ذاتی متابولیسم
  • مولتیپل میلوما
  • سندرم میلودی پلاستیک
  • نوروبلاستوما
  • لنفوم غیر هوچکین
  • اختلالات سلول های پلاسما
  • سندرم POEMS
  • آمیلوئیدوز اولیه

عوارض پیوند

پیوند مغز استخوان خطرات زیادی را به همراه دارد. برخی از افراد در پیوند مغز استخوان با کمترین مشکلات روبرو می شوند  در حالی که برخی دیگر با عوارض بسیار جدی که حتی ممکن است نیاز به درمان یا بستری شدن در بیمارستان داشته باشد روبه رو خواهند شد.گاهی اوقات این عوارض می توانند مرگیار نیز واقع شوند.

البته این خطرات به عوامل زیادی از جمله دلیل پیوند، نوع پیوند، سن و سلامت عمومی، بستگی دارد.

عوارض احتمالی پیوند مغز استخوان عبارتند از:

  • بیماری پیوند در مقابل میزبان (فقط پیوند آلوژنیک)
  • خرابی سلول های بنیادی (پیوند)
  • آسیب به اندام
  • عفونت ها
  • آب مروارید
  • ناباروری
  • سرطان های جدید
  • مرگ

پزشک می تواند خطرات ناشی از پیوند مغز استخوان را کاهش دهد. با مشورت با پزشکتان می توانید خطرات و مزایا این روش را بسنجید و با کمک یکدیگر تصمیم بگیرید که آیا پیوند مغز استخوان برای شما مناسب است یا خیر.

بیماری پیوند در برابر میزبان: هنگامی که سلول های بنیادی از اهدا کنندگان دریافت می شوند، خطر ابتلا به این بیماری بوجود خواهد آمد.در این بیماری سلول های بنیادی اهدا کننده که سیستم ایمنی جدید شما را تشکیل می دهند، بافت ها و اندام های بدن شما را به عنوان یک عامل خارجی بینند و به آنها حمله کنند.

این عارضه ممکن است در هر زمان از پیوند اتفاق بیفتد. بسیاری از افرادی که پیوند آلوژنیک انجام داده اند، به این عارضه مبتلا خواهند شد.البته اگر سلول های بنیادی از یک اهدا کننده ای که هیچ گونه نسبت فامیلی با فرد گیرنده ندارد اهدا شوند، احتمال ابتلا به این بیماری کمی بیشتر است اما این بیماری ممکن است برای هر فردی که از یک اهدا کننده پیوند مغز استخوان، مغز استخوان دریافت کند، اتفاق بیفتد.

دو نوع بیماری پیوند در برابر میزبان وجود دارد: حاد و مزمن.نوع حاد معمولاً زودتر و در ماه های اول پس از پیوند اتفاق می افتد. این نوع معمولاً بر روی پوست، دستگاه گوارش یا کبد تأثیر می گذارد.نوع  مزمن معمولاً دیرتر ایجاد می شود و بسیاری از اندام ها را تحت تأثیر قرار خواهد داد.

علائم و نشانه های نوع مزمن بیماری پیوند در برابر میزبان عبارتند از:

  • درد مفصل یا عضله
  • تنگی نفس
  • سرفه مداوم
  • تغییرات بینایی مانند خشکی چشم
  • تغییرات پوستی از جمله جای زخم در زیر پوست یا سفتی پوست
  • راش (عارضه های پوستی)
  • زرد رنگ شدن پوست یا سفیدی چشم (زردی)
  • خشکی دهان
  • زخم های دهان
  • اسهال
  • حالت تهوع
  • استفراغ

آمادگی برای پیوند

آزمایش ها و مراحل پیش از پیوند

بیماران برای ارزیابی سلامت عمومی و وضعیت بیماری خود و اطمینان از آمادگی جسمانی شان برای پیوند، تحت یک سری آزمایش ها و مراحل قرار خواهند گرفت.این ارزیابی ها ممکن است چندین روز یا بیشتر طول بکشند‌.

علاوه بر این یک جراح یا رادیولوژیست یک لوله نازک طولانی (میله داخل وریدی) را در یک رگ بزرگ در قفسه سینه یا گردن بیمار قرار می دهد. این میله که اغلب اوقات خط مرکزی نامیده می شود، معمولاً در تمام طول درمان در جای خود باقی می ماند. تیم پیوند از خط مرکزی برای تزریق سلول های بنیادی پیوندی ، داروها و فرآورده های خونی در بدن استفاده می کند.

جمع آوری سلول های بنیادی برای پیوند اتولوگ

اگر قرار باشد پیوند با استفاده از سلول های بنیادی خود شما (پیوند اتولوگ) انجام شود، برای جمع آوری سلول های بنیادی خون، تحت روشی به نام آفرزیس قرار خواهید گرفت.

پیش از آفرزیس، تزریق فاکتور رشد روزانه برای افزایش تولید سلول های بنیادی و انتقال سلول های بنیادی به خون انجام می شود تا بتوان آنها را جمع آوری کرد.

در طی آفرزیس، خون از ورید گرفته می شود و از طریق دستگاه به گردش در می آید. دستگاه خون شما را از قسمتهای مختلف از جمله سلولهای بنیادی جدا می کند. این سلولهای بنیادی برای استفاده بعدی در پیوند، جمع آوری و منجمد می شوند. خون باقیمانده نیز به بدن بازگردانده خواهد شد.

جمع آوری سلول های بنیادی برای پیوند آلوژنیک

در این روش (پیوند آلوژنیک)  به اهدا کننده نیاز خواهید داشت. پس از یافتن یک اهدا کننده، سلول های بنیادی از آن شخص برای پیوند جمع آوری می شود.

سلول های بنیادی یا از خون اهدا کننده یا مغز استخوان او جمع آوری می شوند. تیم پیوند با توجه به شرایط بیمار تصمیم می گیرد که از کدامیک استفاده کند.

در نوع دیگر پیوند آلوژنیک، از سلول های بنیادی خون بند ناف (پیوند خون بند ناف) استفاده می شود. مادران می توانند پس از تولد نوزادان خود، بند ناف آنها را اهدا کنند. خون این طناب ها منجمد شده و در بانک خون بند ناف تا زمانی که برای پیوند مغز استخوان مورد نیاز باشد، ذخیره می شود.

فرآیند سازگاری

بیماران پس از انجام آزمایش ها و مراحل پیش از پیوند، احتمالاً  فرآیندی را شروع خواهند کرد که به عنوان فرآیند سازگاری شناخته می شود. در طول این فرآیند، بیمار تحت شیمی درمانی یا پرتودرمانی، قرار خواهد گرفت.این فرآیند به دلایل زیر، انجام خواهد شد:

  • اگر فرد بیمار تحت درمان سرطان بدخیمی هست و قصد نابودی سلول های سرطانی را دارد
  • سرکوب سیستم ایمنی بدن
  • آماده کردن مغز و استخوان برای سلول های بنیادی جدید
  • نوع فرآیند سازگاری نیز به عوامل مختلفی از جمله بیماری، سلامت عمومی و نوع پیوند برنامه ریزی شده بستگی دارد.همچنین ممکن است هم شیمی درمانی و هم پرتودرمانی یا فقط یکی از این دو به عنوان بخشی از درمان فرآیند سازگاری، توصیه شود.

عوارض جانبی فرآیند سازگاری عبارتند از:

  • تهوع و استفراغ
  • اسهال
  • ریزش مو
  • زخم های دهان
  • عفونت
  • خون ریزی
  • ناباروری یا عقیم شدن
  • کم خونی
  • خستگی
  • آب مروارید
  • نارسایی قلب ، کبد یا ریه

ممکن است بتوانید با مصرف برخی از داروها یا سایر اقدامات، این عوارض جانبی را کاهش دهید.

با توجه به سن فرد بیمار و سابقه پزشکی او، پزشک ممکن است دوزهای کمتری از شیمی درمانی یا پرتودرمانی را تجویز کند.

این فرآیند ابتدا برخی از سلول های سرطانی را از بین می برد و  سیستم ایمنی بدن را سرکوب می کند. سپس سلول های اهدا کننده در بدن فرد بیمار تزریق می شود و با گذشت زمان، سلول های اهدا کننده جایگزین سلول های مغز استخوان آن فرد خواهند شد و اینگونه عوامل ایمنی موجود در سلول های فرد دهنده ممکن است با سلولهای سرطانی موجود در بدن فرد بیمار، مبارزه کنند.

آن چه انتظار می رود

در حین پیوند مغز استخوان

پیوند مغز استخوان پس از اتمام  فرآیند سازگاری، انجام خواهد شد. در روز پیوند، سلول های بنیادی از طریق خط مرکزی به بدن تزریق می شوند.

تزریق پیوند بدون درد است و فرد گیرنده در طی مراحل بیدار و هشیار خواهد بود.

پس از پیوند مغز استخوان

هنگامی که سلول های بنیادی جدید وارد بدن فرد گیرنده می شوند، از طریق خون به مغز استخوان منتقل می شوند. با گذشت زمان، تکثیر می شوند و شروع به ساختن سلول های خونی سالم و جدید می کنند که این فرآیند پیوند نامیده می شود.معمولاً چند هفته طول می کشد تا تعداد سلول های خونی در بدن به حالت طبیعی برگردد. در برخی از افراد نیز ممکن است بیشتر طول بکشد.

در روزها و هفته های پس از پیوند مغز استخوان، آزمایش خون و آزمایش های دیگری برای نظارت بر وضعیت فرد بیمار انجام خواهد شد.همچنین ممکن است برای کنترل عوارضی مانند حالت تهوع و اسهال به دارو نیاز داشته باشید.

افراد گیرنده پس از پیوند مغز استخوان، تحت مراقبت های پزشکی دقیق قرار خواهند گرفت و در صورتی که مبتلا به عفونت یا عوارض دیگری شده باشند، ممکن است لازم باشد چندین روز یا گاهی اوقات بیشتر در بیمارستان بمانند. 

همچنین ممکن است  تا زمانی که مغز استخوان، تولید کافی گلبول های قرمز خون و پلاکت ها را شروع نکرده است، به انتقال دوره ای آن ها نیاز داشته باشید.

ممکن است ماه ها و حتی سال ها پس از پیوند در معرض خطر ابتلا به عفونت یا عوارض دیگر باشید.بنابراین قرار ملاقات های مستمر و مادام العمر با پزشک خود راادامه دهید تا عوارض دیررس را کنترل کنید.

داروها

اگر در  پیوند مغز استخوان شما از سلولهای بنیادی اهدا کننده استفاده شده است(پیوند آلوژنیک) پزشکان ممکن است برای جلوگیری از بیماری پیوند در مقابل میزبان و کاهش واکنش سیستم ایمنی بدن، داروهای سرکوب کننده سیستم ایمنی را برایتان تجویز کنند.

همچنین پس از پیوند، بهبودی سیستم ایمنی بدن زمان می برد. در این مدت ممکن است داروهایی برای جلوگیری از عفونت به بیمار داده شود.

رژیم غذایی و سایر عوامل سبک زندگی

پس از پیوند مغز استخوان، می بایست رژیمی را برای سالم ماندن و جلوگیری از افزایش وزن بیش از حد رعایت کنید. بنابراین متخصصین تغذیه  و سایر اعضای تیم پیوند با کمک یکدیگر یک برنامه غذایی سالم  که نیازهای شما را برآورده و همچنین سبک زندگی تان را نیز تکمیل کند، تنظیم می نمایند.متخصصین تغذیه همچنین برای کنترل عوارض جانبی شیمی درمانی و پرتودرمانی مانند حالت تهوع، پیشنهادات غذایی به خصوصی می دهند.

برخی از توصیه های متخصصین تغذیه عبارتند از:

  • پیروی از دستورالعمل های ایمنی غذایی برای جلوگیری از عفونت های ناشی از غذا
  • خوردن طیف گسترده ای از غذاهای سالم از جمله سبزیجات، میوه ها، غلات کامل، گوشت بدون چربی، مرغ و ماهی، حبوبات و چربی های سالم مانند روغن زیتون
  • محدود کردن مصرف نمک
  • محدود کردن نوشیدنی های الکل دار
  • منع مصرف آب گریپ فروت و گریپ فروت به دلیل تأثیر مخرب آنها بر گروهی از داروهای سرکوب کننده سیستم ایمنی (مهارکننده های کلسینورین)
  • پس از پیوند مغز استخوان، فعالیت بدنی منظم به شما کمک خواهد کرد تا وزن خود را کنترل کنید، استخوان هایتان را تقویت نمایید، استقامت خود را افزایش دهید، عضلاتتان را تقویت کنید و قلبتان را نیز سالم نگه دارید.به تدریج می توانید فعالیت بدنی خود را افزایش دهید.
  • انجام اقدامات پیشگیرانه از سرطان بعد از پیوند از اهمیت بیشتری برخوردار خواهد شد. سیگار نکشید، هنگام بیرون رفتن از کرم ضد آفتاب استفاده کنید و حتماً غربالگری سرطان را که پزشک توصیه کرده انجام دهید.

نتایج

پیوند مغز استخوان می تواند برخی از بیماری ها را بهبود ببخشد. اهداف پیوند مغز استخوان به شرایط فردی بیمار بستگی دارد اما معمولاً شامل کنترل یا بهبود بیماری، افزایش عمر و بهبود کیفیت زندگی بیماران است.

برخی از افراد پیوند مغز استخوان را با عوارض جانبی کمی انجام می دهند در حالی که برخی دیگر مشکلات چالش برانگیز زیادی را چه کوتاه مدت و چه بلند مدت تجربه خواهند کرد. شدت عوارض جانبی و موفقیت در پیوند از فردی به فرد دیگر متفاوت است و گاهی پیش بینی آن قبل از پیوند دشوار است.

در صورت بروز چالش های قابل توجه در طی مراحل پیوند، بیمار دچار دلسردی خواهد شد. با این حال، گاهی اوقات بهتر است که به یاد داشته باشیم بسیاری از افراد وجود دارند که روزهای بسیار سخت تری را در طی مراحل پیوند تجربه کرده اند اما در نهایت پیوند موفقیت آمیز داشته اند و به فعالیت های عادی خود بازگشته اند.

کنار آمدن و حمایت

زندگی با پیوند مغز استخوان یا انتظار برای پیوند مغز استخوان دشوار است و داشتن ترس و نگرانی یک امر طبیعی است.

داشتن حمایت از طرف دوستان و خانواده و همچنین پیوستن به  گروه پشتیبانی متشکل از افرادی که قبلاً این پیوند را تجربه کرده اند، بسیار مفید واقع خواهد شد.