تنبلی چشم (آمبلیوپی) Amblyopia

نگاه کلی

تنبلی چشم (آمبلیوپی) باعث کاهش دید یکی از چشم ها شده و در اثر اختلال در رشد توان بینایی در سال های اولیه زندگی به وجود می آید. ضعف -یا تنبلی- چشم، اغلب باعث انحراف چشم به سمت داخل یا خارج می شود.
عموماً تنبلی چشم از بدو تولد تا ۷سالگی، بروز می کند. این عارضه منجر به کاهش قدرت بینایی در کودکان می شود. تنبلی چشم، به ندرت هر دو چشم را تحت تأثیر قرار می دهد.
تشخیص و درمان زودهنگام، از بروز مشکلات طولانی مدت در بینایی کودکان پیشگیری می کند. معمولاً استفاده از عینک، لنز یا بستن چشم سالم (یک محافظ (پَچ) بر روی چشم قوی تر بسته شده تا چشم ضعیف تر فعال تر شده و تقویت شود) باعث اصلاح چشم ضعیف تر می شود.

علائم

نشانه ها و علائم تنبلی چشم عبارتند از:
• حرکت چشم به سمت داخل یا خارج
• ناهماهنگی در عملکرد چشم ها و عدم همکاری آنها با یکدیگر
• درک ضعیف از عمق اجسام و اطراف (توانایی کم در دیدن اجسام و اشیا به طور سه بعدی)
• نیمه باز کردن یا بستن یک چشم
• کج کردن سر (کژگردنی)
• نتایج غیر طبیعی در آزمایش های غربالگری بینایی
گاهی اوقات تنبلی چشم بدون انجام معاینات چشمی، قابل تشخیص نیست.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد

اگر در هفته های ابتدایی زندگی کودک، متوجه حرکات غیر ارادی (دودوئک) چشم شدید، به پزشک مراجعه کنید. بررسی وضعیت چشم ها به خصوص در صورت وجود سابقه خانوادگی بیماری هایی مانند انحراف چشم ها، آب مروارید کودکان و سایر عارضه های چشمی بسیار حائز اهمیت است.
توصیه می شود همه کودکان بین 3 تا 5 سال تحت معاینه کامل چشمی قرار گیرند.

علل بیماری

بینایی غیر عادی در اوایل زندگی، (که باعث تغییر مسیر های عصبی بین لایه نازکی (شبکیه) از بافت پشت چشم و مغز می شود)، منجر به تنبلی چشم می شود. چشم ضعیف تر سیگنال های بینایی کمتری دریافت کرده و در نهایت توانایی چشم ها برای همکاری با یکدیگر، کاهش می یابد، به همین دلیل مغز اطلاعات ورودی از چشم ضعیف تر را سرکوب کرده یا آنها را نادیده می گیرد.
هر عاملی که دید کودک را تار کرده یا باعث انحراف چشم ها و ضعیف شدن آنها شود، منجر به تنبلی چشم می شود. عوامل اصلی بروز این بیماری عبارتند از:
• ناهماهنگی عضلات چشم (تنبلی چشم همراه با انحراف). رایج ترین علت تنبلی چشم، ناهماهنگی ماهیچه های نگهدارنده آن است. این اتفاق منجر به انحراف چشم به سمت داخل یا خارج می شود و مانع از هاهنگی و همکاری آنها با یکدیگر، می شود.
• تفاوت در وضوح بینایی بین دو چشم (تنبلی انکساری چشم). تفاوت چشمگیر بین قدرت بینایی دو چشم - اغلب به دلیل دوربینی اما گاهی اوقات نزدیک بینی یا انحنای ناهموار سطح چشم (آستیگماتیسم) - منجر به تنبلی چشم می شود.
معمولاً برای درمان این مشکلات انکساری، از عینک ها یا لنزهای طبی استفاده می شود. در برخی از کودکان، تنبلی چشم در نتیجه ترکیب دو عارضه انحراف چشمی و مشکلات انکساری ایجاد می شود.
• محرومیتی. هر مشکلی در چشم - مانند لکه های کدر در عدسی (آب مروارید) - وضوح دید آن را کاهش می دهد. به منظور پیشگیری از نابینایی کودک باید هر چه سریع تر به پزشک مراجعه کرد.

عوامل خطرساز (ریسک فاکتورها)

عوامل مرتبط با افزایش خطر ابتلا به تنبلی چشم عبارتند از:
• زایمان زودرس
• جثة کوچک نوزاد هنگام تولد
• سابقه خانوادگی تنبلی چشم
• ناتوانی رشدی

عوارض بیماری

عدم درمان تنبلی چشم، باعث از دست دادن همیشگی بینایی می شود.

تشخیص

پزشک با معاینه چشم مواردی مانند سلامت چشم، حرکات غیر ارادی آن، تفاوت بینایی یا دید ضعیف هر دو چشم را بررسی می کند. قطره های چشمی، باعث اتساع مردمک چشم و تاری دید می شوند که این تاری به مدت چندین ساعت یا حتی یک روز به طول می انجامد.
روش سنجش بینایی به سن و مرحله رشد کودک بستگی دارد:
• کودکانی که هنوز به رشد کلامی نرسیده اند. به کمک یک ذره بین چراغ دار می توان آب مروارید را تشخیص داد. آزمایش های دیگر می تواند توانایی نوزاد را در ثابت نگاه کردن و دنبال کردن یک جسم در حال حرکت، ارزیابی کند‌.
• کودکان سه سال به بالا. به کمک آزمایش هایی که در آنها از تصاویر و حروف الفبا استفاده می شود می توان بینایی کودک را بررسی کرد. به نوبت، هر چشم بسته می شود تا چشم دیگر را ارزیابی شود.

درمان

درمان تنبلی چشم در کودکان باید در اولین فرصت آغاز شود، چرا که در این دوره ارتباطات پیچیده بین چشم و مغز در حال شکل گیری می باشد. بهترین نتیجه با شروع درمان پیش از 7 سالگی به دست می آید، با این حال نیمی از افراد ۷ تا ۱۷ سال نیز، به درمان پاسخ مناسب داده اند.
گزینه های درمانی به عوامل ایجاد تنبلی چشم و میزان اثر گذاری این عارضه بر روی بینایی کودک، بستگی دارد. پزشک ممکن است درمان های زیر را تجویز کند:
• عینک های طبی اصلاح کننده. عینک ها یا لنز های طبی مشکلاتی مانند دوربینی، نزدیک بینی یا آستیگماتیسم را که منجر به تنبلی چشم می شوند، اصلاح می کنند.
• چشم بند (پَچ). به منظور تحریک چشم ضعیف تر، برای 2 تا 6 ساعت در روز، محافظی بر روی چشمی با بینایی بهتر، گذاشته می شود. در موارد نادری، قرار دادن طولانی مدت محافظ بر روی چشم، باعث تنبلی چشم در چشم قوی تر می شود، اگرچه معمولاً برگشت پذیر است.
• فیلتر بنگرتر. این فیلتر مخصوص بر روی شیشه عینک چشم قوی تر قرار می گیرد. فیلتر باعث تار شدن دید چشم قوی تر شده و مانند یک محافظ چشمی باعث تحریک چشم ضعیف تر می شود‌.‌
• قطره های چشمی. قطره هایی به نام آتروپین (ایزوپتو آتروپین) می توانند باعث تاری موقت در چشم قوی تر شوند. معمولاً برای استفاده روزانه یا روزهای آخر هفته تجویز می شوند. استفاده از قطره، کودک را به استفاده از چشم ضعیف تر تشویق می کند، به همین دلیل می تواند جایگزین مناسبی برای پَچ ها باشد. اثرات جانبی آن حساسیت به نور و سوزش چشم می باشد.
• جراحی. گاهی اگر پلک های کودک افتاده‌ یا مبتلا به آب مرواریدی باشد که منجر به تنبلی چشم شده است، نیاز به عمل جراحی می باشد. اگر با وجود عینک های تجویز شده همچنان چشم های کودک دچار انحراف و دودوئک است، توصیه می شود علاوه بر سایر درمان های تنبلی چشم، برای همسان سازی چشم ها و از بین بردن انحراف آنها جراحی انجام شود.
درمان های مبتنی بر انجام فعالیت هایی مانند - نقاشی، درست کردن پازل یا بازی های کامپیوتری- نیز مرسوم هستند. اثربخشی این فعالیت ها در کنار سایر روش های درمانی، هنوز به اثبات نرسیده است. تحقیقات بیشری در مورد روش های درمانی جدید، در حال انجام است.
در اکثر کودکان مبتلا به تنبلی چشم، این عارضه در طی چند هفته یا چند ماه با درمان مناسب بهبود می یابد. درمان ممکن است از ۶ ماه تا ۲ سال به طول بینجامد.
کودک باید پس از درمان همچنان تحت مراقبت و چک آپ قرار داشته باشد چرا که احتمال عود تنبلی چشم بالا می باشد که در ۲۵ درصد از کودکان مبتلا به این عارضه، این اتفاق می افتد. در صورت عود بیماری، مجدداً درمان باید از سر گرفته شود.

آمادگی برای ملاقات با پزشک

ممکن است که پزشک، شما را به یک متخصص در زمینه بیماری های چشمی کودکان (چشم پزشک کودکان) ارجاع دهد.
در اینجا برخی از اطلاعاتی که می تواند در هنگام مراجعه به پزشک به شما کمک کند ارائه شده است:

آنچه می توانید انجام دهید

فهرستی از موارد زیر را تهیه کنید:
• علائم، حتی آن دسته که به نظر ربطی به بیماری ندارد و زمان بروز آن ها.
• تمامی داروها، مکمل ها و ویتامین هایی که کودک مصرف می کند و مقدار آن ها.
• اطلاعات کلیدی پزشکی از جمله سایر بیماری ها یا آلرژی های کودک.
• سابقه خانوادگی مشکلات چشمی مانند تنبلی چشم، آب مروارید و آب سیاه
• سوالاتی که می خواهید از پزشک بپرسید

برای تنبلی چشم، سوالاتی که بهتر است از پزشک پرسیده شود عبارتند از:
• علت احتمالی تنبلی چشم فرزند من چیست؟
• آیا تشخیص احتمالی دیگری وجود دارد؟
• کدام یک‌از گزینه های درمانی برای فرزند من مناسب تر است؟
• چقدر می توان از درمان انتظار بهبودی داشت؟
• آیا کودک‌ در معرض خطر ابتلا به بیماری های دیگری نیز می باشد؟
• آیا ممکن است پس از درمان، بیماری دوباره عود کند؟
• کودک هر چند وقت یک بار باید به پزشک مراجعه کند؟

از پزشک چه انتظاری می رود

• سوالاتی که ممکن است پزشک بپرسد عبارتند از:
• آیا مشکلاتی در بینایی فرزند شما بوجود آمده است؟
• آیا فکر می کنید چشمان فرزند شما دچار انحراف یا حرکات غیر ارادی شده است؟
• آیا فرزند شما برای دیدن اجسام باید آنها را به خودش نزدیک کند؟
• آیا کودک برای دیدن بهتر اطراف یا نوشته چشمان خود را نیمه باز می کند؟
• آیا تا به حال متوجه امری غیر عادی در بینایی فرزندتان شده اید؟
• آیا تا به حال چشم های کودکتان دچار آسیب شده اند؟